Najem okazjonalny stanowi alternatywę dla klasycznej umowy najmu. Zgodnie z art. 19a ust. 1 ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i zmianie Kodeksu cywilnego: „Umową najmu okazjonalnego lokalu jest umowa najmu lokalu mieszkalnego, którego właściciel, będący osobą fizyczną, nie prowadzi działalności gospodarczej w zakresie wynajmowania lokali, zawarta na czas oznaczony, nie dłuższy niż 10 lat”. Jak wskazuje przytoczona definicja – umowa ta dotyczy jedynie lokali mieszkalnych, dlatego z umowy tej nie mogą skorzystać właściciele lokali usługowych. Ponadto wynajmującym może być osoba fizyczna, która nie prowadzi działalności w zakresie wynajmowania lokali.

Nazwa „najem okazjonalny” może sugerować, że jest to umowa na stosunkowo krótki czas – tj. „okazjonalny”. Wbrew temu, co wynika z jej nazwy nie musi być ona krótkoterminowa. Umowa najmu okazjonalnego zawierana jest na czas oznaczony, przy czym nie dłuższy niż 10 lat.

Zawarcie umowy najmu okazjonalnego wiąże się ze wzmocnieniem ochrony dla osób wynajmujących lokale mieszkalne względem najemcy, który nie chce dobrowolnie opuścić mieszkania po ustaniu stosunku najmu. Umowa najmu okazjonalnego pozwala uniknąć wielu czasochłonnych i kosztownych czynności poprzez uproszczenie procedury opróżnienia mieszkania.

Do zawarcia umowy najmu okazjonalnego wymagana jest forma pisemna pod rygorem nieważności. Dodatkowo do umowy załącza się oświadczenie najemcy, w którym poddał się on egzekucji i zobowiązał się do opróżnienia i wydania lokalu używanego na podstawie umowy najmu okazjonalnego lokalu w terminie wskazanym w żądaniu - ten dokument wymaga formy aktu notarialnego. Ponadto najemca wskazuje lokal, w którym będzie mógł zamieszkać w przypadku wykonania egzekucji obowiązku opróżnienia lokalu wraz z oświadczeniem właściciela tego lokalu lub osoby posiadającej tytuł prawny do lokalu o wyrażeniu zgody na zamieszkanie najemcy i osób z nim zamieszkujących w lokalu wskazanym w oświadczeniu.

Dołączenie wskazanych dokumentów skraca drogę do odzyskania lokalu przez wynajmującego. Po pierwsze, oświadczenie najemcy złożone w formie aktu notarialnego zastępuje wyrok eksmisyjny, dlatego nie ma potrzeby występowania na drogę sądową w tym zakresie. Po nadaniu mu klauzuli wykonalności możliwe jest wszczęcie postępowania egzekucyjnego przez komornika. Po drugie, wskazanie przez najemcę innego lokalu, w którym będzie mógł zamieszkać wraz z oświadczeniem właściciela takiego lokalu eliminuje potrzebę oczekiwania na wykonanie przez gminę obowiązków dotyczących wskazania lokalu socjalnego, do którego najemca może zostać przeniesiony.

Istotnym obowiązkiem z punktu widzenia wynajmującego jest obowiązek zgłoszenia tej umowy do urzędu skarbowego. Termin na zgłoszenie wynosi 14 dni od dnia rozpoczęcia najmu, a dokonuje się go w urzędzie właściwym ze względu na miejsce zamieszkania właściciela lokalu.