W ramach I Kongresu Kultury Podkarpacia odbyły się także wydarzenia towarzyszące, obejmujące prezentacje artystyczne, spotkania z twórcami oraz działania animacyjne. Stanowiły one okazję do bezpośredniego kontaktu z kulturą regionu, a także do świętowania jej różnorodności i kreatywności.

Organizatorami I Kongresu Kultury Podkarpacia była Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Prezydent Miasta Rzeszowa we współpracy z Narodowym Centrum Kultury, Estradą Rzeszowską i Biurem Wystaw Artystycznych w Krośnie. Partnerem głównym wydarzenia - Samorząd Województwa Podkarpackiego.

„Kultura rodzi się w małych miejscowościach, domach kultury, świetlicach, szkołach artystycznych – wszędzie tam, gdzie działa ludzka wyobraźnia, potrzeba opowieści, spotkania i dialogu – powiedziała Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego. – Kongres Kultury Podkarpacia to przestrzeń, która pozwala nam spotkać się, rozmawiać, słuchać, a przede wszystkim uczyć się od ludzi kultury – praktyków, którzy najlepiej wiedzą, co działa, a co wymaga wsparcia. Przyglądamy się dobrym praktykom, bo to one wyznaczają kierunek zmian. Jesteśmy tu także po to, by dostrzegać trudności i wspólnie szukać rozwiązań i tworzyć narzędzia, które ułatwią pracę tworzącym kulturę na co dzień – często po godzinach, ponad siły, z głębokiego przekonania, że warto. Dziękuję za Waszą pasję, zaangażowanie i za to, że pokazujecie, jak wielkim dobrem jest kultura tworzona razem, dla wspólnoty i ze wspólnotą – dodała”.

W przestrzeni dyskusji, debat panelowych, warsztatów oraz rozmów eksperckich udało się uchwycić wielowymiarowość kultury regionu – zarówno w jej wymiarze tradycyjnym, jak i nowoczesnym. Podjęto kwestie dziedzictwa kulturowego, wyzwań edukacji, ekonomii kreatywnej, lokalnych potrzeb instytucji kultury, a także zmian generacyjnych, które wymagają nowych narzędzi pracy i dialogu. W atmosferze otwartości i życzliwej wymiany myśli kongres stał się areną poszukiwania wspólnego języka dla różnorodnych środowisk – samorządowców, badaczy, ludzi kultury, organizacji pozarządowych i twórców. Wybrzmiewało przekonanie, że kultura Podkarpacia powinna być budowana na tożsamości, współodpowiedzialności i synergii działań między samorządami, instytucjami i mieszkańcami. Skala wydarzenia podkreślała rosnącą świadomość wagi kultury w procesach rozwoju regionalnego oraz potrzebę prowadzenia dialogu ponadinstytucjonalnego.

Wśród wielu inspirujących wystąpień zabrakło jednak jednego ważnego elementu, który dla równowagi obrazu kulturowego regionu wydaje się nie tylko potrzebny, ale wręcz konieczny. Tym elementem jest Stalowa Wola – jedno z najmłodszych, a zarazem najbardziej symbolicznych miast Podkarpacia.

Dyplomatyczna, ale potrzebna uwaga

W programie Kongresu Kultury Podkarpacia Stalowa Wola pojawiła się jedynie marginalnie. Nie jest to zarzut – organizatorzy musieli zmieścić szerokie spektrum tematów w ograniczonej przestrzeni – ale raczej zaproszenie do refleksji nad tym, jak w przyszłości konstruować opowieść o kulturze Podkarpacia w sposób pełniejszy i bardziej reprezentatywny.

Stalowa Wola jest bowiem miastem, które nie tylko pamięta, ale także tworzy. Od lat poszerza swoją przestrzeń kulturową, inwestuje w instytucje, rewitalizuje historyczne dzielnice (jak Rozwadów), rozwija edukację artystyczną i technologiczną, buduje szeroki program działań obywatelskich i lokalnych inicjatyw. Jest przykładem miasta łączącego tradycję z nowoczesnością, gdzie dziedzictwo nie jest jedynie zabytkową dekoracją, ale realnym zasobem społecznym, edukacyjnym i gospodarczym.

W kontekście nowego Strategicznego Parku Inwestycyjnego, którego rozwój staje się jednym z filarów transformacji gospodarczej miasta, Stalowa Wola świadomie buduje własny model „patriotyzmu gospodarczego”, oparty na pamięci o COP, etosie pracy i współczesnej innowacyjności. Taka strategia – w duchu synergii kultury i gospodarki – mogłaby stanowić cenny wkład do dyskusji o długofalowej polityce rozwoju całego Podkarpacia.

Dlaczego głos Stalowej Woli jest tak istotny?

Pomimo swojej „młodości” w porównaniu z innymi ośrodkami regionu, Stalowa Wola zajmuje wyjątkową pozycję na kulturowej mapie Podkarpacia. Jej geneza — związana z budową Centralnego Okręgu Przemysłowego — czyni ją miastem symbolicznym dla polskiej polityki modernizacyjnej okresu II Rzeczypospolitej. W literaturze często wskazuje się, że Stalowa Wola jest jednym z najpełniejszych przykładów zastosowania idei nowoczesnej urbanistyki i architektury modernistycznej w Polsce. Współczesny krajobraz kulturowy miasta obejmuje zatem kilka nakładających się warstw:

1. Dziedzictwo COP i modernizmu – unikalny kompleks urbanistyczno-architektoniczny z końca lat 30. XX wieku, stanowiący materialną manifestację polskiej idei nowoczesności.

2. Dziedzictwo niematerialne – tradycja Lasowiaków, kultura robotnicza, „pamięć rozwadowska” oraz lokalne zwyczaje i praktyki kulturowe.

3. Dziedzictwo oporu i niepodległości – pamięć o działalności konspiracji AK, ośrodkach oporu i represjach okupacyjnych.

4. Dziedzictwo przemysłowe – powojenny rozwój Huty Stalowa Wola oraz kształtowanie nowoczesnego szkolnictwa zawodowego.

Z punktu widzenia polityki kulturowej i ochrony dziedzictwa, Stalowa Wola jest przykładem miasta, które posiada zasoby o znaczeniu nie tylko lokalnym, ale i narodowym. Dlatego trudno rozmawiać i myśleć o przyszłości kultury Podkarpacia, bez Stalowej Woli, miasta, które od lat stanowi model lokalnej polityki nowoczesnego rozwoju, zdolnej łączyć dziedzictwo, pamięć historyczną i inwestycje w nową gospodarkę.

Kultura jako narzędzie rozwoju – rola Stalowej Woli w modelu współczesnego Podkarpacia

Jednym z głównych nurtów kongresu była refleksja nad kulturą jako czynnikiem wzmacniającym rozwój regionu, zwiększającym jego atrakcyjność inwestycyjną, społeczną i turystyczną. W świetle współczesnych teorii rozwoju kultura i dziedzictwo mogą pełnić funkcję „kapitału rozwojowego”, wzmacniając:

• zdolność przyciągania innowacji,

• aktywizację społeczności lokalnych,

• przedsiębiorczość społeczną i kreatywną,

• atrakcyjność regionu dla inwestorów.

Na tym tle Stalowa Wola stanowi przykład modelowy.

Strategiczny Park Inwestycyjny jako kontynuacja idei COP

Współczesna polityka władz miasta – w szczególności rozwój Strategicznego Parku Inwestycyjnego – wpisuje się w historyczną tradycję miasta jako ośrodka nowoczesności i produkcji zaawansowanej technologii. Park jest nie tylko przedsięwzięciem gospodarczym, ale także narzędziem tworzenia nowej tożsamości miejskiej, opartej na wartościach patriotyzmu gospodarczego i tradycji polskiej myśli technicznej.

Rewitalizacja jako narzędzie ochrony dziedzictwa i wzmacniania kapitału społecznego

Miasto prowadzi działania rewitalizacyjne (m.in. w Rozwadowie), które integrują ochronę materialnego dziedzictwa, rozwój usług kultury, poprawę jakości życia oraz tworzenie przestrzeni dialogu społecznego. To model zgodny ze współczesnymi koncepcjami „heritage-led development”, gdzie podstawą rozwoju jest oparcie na dziedzictwie i wykorzystanie przeszłości w celu zbudowania bardziej zrównoważonej przyszłości poprzez strategiczne wykorzystanie istniejących zasobów.

Potencjał kultury niematerialnej

Lasowiackie dziedzictwo kulturowe — muzyka, obrzędowość, rękodzieło — stanowi przykład zasobu żywego, który może wspierać rozwój:

• turystyki kulturowej,

• lokalnych marek i produktów,

• edukacji regionalnej,

• sektora kreatywnego.

Stalowa Wola jako współtwórca kultury Podkarpacia

Kultura jako motor rozwoju lokalnego

Eksperci kongresu podkreślali, że kultura musi być postrzegana jako zasób rozwojowy, nie wydatek. Tymczasem Stalowa Wola od lat konsekwentnie realizuje taką politykę poprzez :

• rewitalizację historycznych obszarów Rozwadowa,

• inwestycje w edukację i instytucje kultury,

• rozwój muzealnictwa i pamięci (Muzeum Centralnego Okręgu Przemysłowego, inicjatywy historyczne),

• budowę szerokiego programu działań społecznych i obywatelskich.

Dziedzictwo niematerialne jako źródło tożsamości

W wielu panelach podkreślano znaczenie tradycji lokalnych, narracji mniejszościowych oraz roli dziedzictwa niematerialnego. W tym kontekście Stalowa Wola – wraz z Rozwadowem i lasowiackim zapleczem kulturowym – stanowi ważny punkt w sieci identyfikacji Podkarpacia, łącząc:

• pejzaż lasowiacki,

• przedwojenne tradycje COP,

• pamięć wojenną,

• powojenną kulturę robotniczą,

• współczesną tożsamość przemysłowo-technologiczną.

Lasowiacka kultura niematerialna, pamięć COP, tradycje rzemieślnicze Rozwadowa – wszystkie te elementy są modelowym przykładem projektu, w którym lokalne dziedzictwo staje się zasobem o wymiarze ponadlokalnym, a nawet ogólnopolskim.

Przyszłość kultury a nowe technologie i infrastruktura

Kongres zwrócił uwagę na konieczność cyfryzacji, budowy kompetencji przyszłości i inwestycji w kulturę opartą na technologii. Tymczasem Stalowa Wola – rozwijająca nową strefę gospodarczą, tworząca infrastrukturę miejską najwyższych standardów, integrująca kulturę z nowoczesnością – jest jednym z nielicznych miast Podkarpacia, które tę strategię realizują realnie, a nie tylko deklaratywnie.

Kultura jako przestrzeń współpracy, nie konkurencji

Kongres podkreślił konieczność zacieśniania współpracy między gminami. Stalowa Wola – ze swoim doświadczeniem miasta międzyregionalnego, współpracującego z licznymi partnerami gospodarczymi, społecznymi i edukacyjnymi – pełni już funkcję łącznika i inspiratora wspólnych działań chociażby w ramach tzw. Czwórmiasta.

Kultura jako zasób gospodarczy

Choć na kongresie wiele mówiono o turystyce, warto rozszerzyć tę perspektywę. Dziedzictwo Stalowej Woli może być (i już jest) impulsem dla:

• rozwoju mikroprzedsiębiorstw,

• innowacji w sektorze kreatywnym,

• rewitalizacji przestrzeni miejskiej,

• budowania lokalnej marki gospodarczej.

To model, z którego mogą korzystać także mniejsze gminy regionu.

Ku pełniejszej narracji o kulturze Podkarpacia

Kongres Kultury Podkarpacia 2025 był krokiem w dobrą stronę – inicjatywą wartościową i potrzebną. Warto jednak, aby jego kolejne edycje uwzględniały jeszcze szerzej pełne spektrum lokalnych tożsamości, w tym te, które wyrastają z doświadczeń nowoczesnych ośrodków miejskich.

Stalowa Wola, mimo swojej stosunkowo krótkiej historii, posiada jedno z najbardziej rozpoznawalnych i unikalnych dziedzictw w regionie. Miasto zrodzone z idei Centralnego Okręgu Przemysłowego, zaprojektowane w duchu modernizmu i nowoczesności, przez dekady kształtowało oblicze polskiej gospodarki jednocześnie tworząc wśród mieszkańców niepowtarzalny kod kulturowy. To właśnie ta wielowarstwowość – od tradycji ludowych po modernizm, od pamięci wojennej po nowe technologie – sprawia, że Stalowa Wola jest dziś miastem szczególnym. Miastem, którego doświadczenia i perspektywa wzbogacają regionalną debatę o kulturze Podkarpacia. Stalowa Wola nie jest miastem, które „dopiero aspiruje”. Jest miastem, które od ponad 80 lat tworzy własny, dynamiczny model kultury i gospodarki. Jest przestrzenią, gdzie tradycja łączy się z modernizmem, a dziedzictwo – z nową energią rozwoju.

Włączenie tego unikalnego doświadczenia do regionalnej narracji o kulturze sprawi, że Podkarpacie jako całość stanie się regionem jeszcze bardziej spójnym, świadomym swoich korzeni, a jednocześnie otwartym na przyszłość.

dr Roman Niwierski,

Historyk, regionalista, edukator