26 kwietnia 2023 roku weszły w życie nowe przepisy traktujące o zwolnieniu od pracy z powodu siły wyższej. Konkretnie jest to nowy artykuł 1481 wprowadzony do Kodeksu pracy, który reguluje kwestię zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych. Ten przepis daje pracownikom prawo do zwolnienia od pracy w przypadku nagłych zdarzeń rodzinnych, takich jak choroba lub wypadek, wymagających ich natychmiastowej obecności. Dzięki niemu pracownicy mogą zostać zwolnieni od wykonywania obowiązków w przypadku sytuacjach nagłych, na które nie mieli wpływu i które wymagają ich obecności. Choć potocznie nazywa się go urlopem, zgodnie z przepisami jest to tak naprawdę zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej. Takie zwolnienie przysługuje pracownikowi w wymiarze 2 dni (lub 16 godzin) w ciągu roku i nie wlicza się do wymiaru urlopu wypoczynkowego, co oznacza, że można je wykorzystać poza 20 lub 26 dniami urlopu. Zwolnienie to nie ma nic wspólnego z urlopem na żądanie, co oznacza, że jego wykorzystanie nie zabiera pracownikowi możliwości skorzystania w innym czasie z urlopu na żądanie. Zwolnienie to może być wykorzystane wyłącznie z powodu działania sił wyższych – w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, kiedy niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika. Wniosek o wykorzystanie takiego zwolnienia powinien być zgłoszony najpóźniej w dniu jego wykorzystania. Pracownik, który wnioskuje o udzielenie takiego zwolnienia, musi poinformować pracodawcę o przyczynie swojej nieobecności, a do tego decyduje też, w jakim wymiarze chce z urlopu skorzystać. Pracodawca co do zasady jest zobowiązany do udzielenia zwolnienia z tytułu działania siły wyższej w wymiarze 2 dni lub 16 godzin w danym roku kalendarzowym pracownikowi, który o takie wolne wnioskuje.

Co to jest siła wyższa

Przepisy Kodeksu pracy nie zawierają precyzyjnej definicji „działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych, które są spowodowane chorobą lub wypadkiem i wymagają natychmiastowej obecności pracownika”. Warto jednak podkreślić, że w kontekście udzielania zwolnienia od pracy, siła wyższa powinna być interpretowana (w odróżnieniu od prawa cywilnego), jako znaczące zdarzenie dotyczące pracownika, związane z chorobą lub wypadkiem, które wymusza jego bezpośrednią obecność. Innymi słowy, każde istotne wydarzenie w życiu prywatnym pracownika, wymagające jego natychmiastowej reakcji, może być uznane za siłę wyższą w tym kontekście. W związku z tym, jeśli chodzi o przykłady zastosowania takiego zwolnienia, można wymienić m.in.: · nagła choroba dziecka; jeśli dziecko pracownika nagle zachoruje, pracownik może skorzystać z przysługującego mu zwolnienia, aby zająć się dzieckiem; · wypadek w rodzinie; w przypadku wypadku członka rodziny, pracownik może wykorzystać zwolnienie, aby być obecnym w szpitalu lub w domu; ·  nagłe zdarzenie; w mieszkaniu pracownika jest awaria instalacji gazowej i musi pojechać na miejsce.

Kto może skorzystać ze zwolnienia z powodu siły wyższej

Uprawnienie do zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej przysługuje pracownikom, to jest osobom zatrudnionym na podstawie: umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania, lub spółdzielczej umowy o pracę. Osobom zatrudnionym na podstawie umów cywilnoprawnych (np. umowa zlecenia, umowa o dzieło, umowa o świadczenie usług), zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej nie przysługuje. Zwolnienie od pracy przysługuje pracownikowi w przypadku, gdy łącznie spełnione są następujące warunki: a) powodem zwolnienia jest działanie siły wyższej, b) siła wyższa dotyczy pilnych spraw rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, c) niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika. Aby skorzystać z nowych regulacji dotyczących zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej, pracownik musi złożyć wniosek o udzielenie zwolnienia, przy czym wniosek ten powinien być złożony najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia. Zwolnienie można wykorzystać na dwa sposoby: w dniach (2 dni rocznie) lub w godzinach (16 godzin). Pracownik decyduje o sposobie wykorzystania zwolnienia w danym roku kalendarzowym, co oznacza, że może wybrać między dwoma dniami wolnymi lub 16 godzinami zwolnienia. Decyzję w tym zakresie podejmuje pracownik w pierwszym wniosku o skorzystanie ze zwolnienia w danym roku kalendarzowym. Pracodawca jest obowiązany udzielić zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej, na wniosek zgłoszony przez pracownika najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia. Zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej, które nie zostało w całości lub części wykorzystane w danym roku kalendarzowym nie podlega przeniesieniu na kolejny rok, a co za tym idzie - przepada. Z nowym rokiem kalendarzowym liczba godzin lub dni tego zwolnienia będzie dostępna do wykorzystania na nowo. Podczas korzystania ze zwolnienia z powodu siły wyższej, pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, jednak w wysokości połowy przysługującego mu wynagrodzenia.

Prawo do wynagrodzenia za wolne z powodu siły wyższej, a urlop na żądanie

Zwolnienia z powodu siły wyższej nie należy porównywać z urlopem wypoczynkowym „na żądanie” ze względu na różny cel tych uprawnień pracowniczych. Choć oba urlopy są do siebie podobne, to nie mają zastosowania w tych samych sytuacjach. Urlop „na żądanieĆ służy bowiem wypoczynkowi pracownika, natomiast zwolnienie z powodu działania siły wyższej jest związane z koniecznością załatwienia przez pracownika nagłych spraw, które są od niego niezależne, ale wymagają jego osobistej obecności. Urlop na żądanie to część urlopu wypoczynkowego w wymiarze 4 dni w ciągu roku kalendarzowego, która może zostać przez pracownika wykorzystana bez wcześniejszego składania wniosku. Pracownik nie musi tłumaczyć pracodawcy dlaczego korzysta z takiego urlopu, powinien jednak poinformować pracodawcę o swojej nieobecności przed rozpoczęciem pracy w danym dniu. Urlop na żądanie wlicza się do 20 lub 26 dniowego wymiaru urlopu wypoczynkowego. Urlop na żądanie jest w 100 proc. płatny – tak jak pozostała część urlopu wypoczynkowego. Pracodawca, co do zasady powinien udzielić urlopu na żądanie. Odmowa udzielenia urlopu może mieć miejsce tylko w wyjątkowych przypadkach, np. uzasadnionych organizacją pracy. Zwolnienie z powodu siły wyższej, choć potocznie nazywa się go urlopem, zgodnie z przepisami jest to tak naprawdę zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej i w przeciwieństwie do urlopu na żądanie, nie jest wliczane w pulę urlopu wypoczynkowego i jest od niego całkowicie niezależne. Bożena Kolba